Onderhoud en restauratie

Het onderhouden van een monument vergt meer aandacht dan het onderhouden van een regulier pand. U moet rekening houden met bepaalde wetten en regels en ook het duurzaam maken van monumenten is vaak een grotere uitdaging. Gelukkig zijn er ook veel vakmannen die u hier graag bij helpen en over adviseren!

Op deze pagina vind u alle informatie over onderhoud en restauratie aan uw monument. 

Afbeelding
Doe wel doe niet lijst

Hulp bij restauratie

Waar moet u rekening mee houden bij het onderhoud, restauratie of verbouwing van uw monument? Op deze pagina vindt u tips en handreikingen die helpen om de juiste keuzes te maken.

Bouwhistorisch onderzoek

Bouwhistorisch onderzoek is van belang om inzicht te verkrijgen in de bouwgeschiedenis en in de historische waarden van het pand. 

De juiste vakman

De juiste vakman vinden hoeft niet moeilijk te zijn. Lees hier hoe u met de Monumenten Community, Stichting ERM en onze bedrijfgids de juiste expert vindt. 

Afbeelding
Duurzame energie

Duurzaamheids- en energiebesparende maatregelen

Monumenten en duurzaamheid: er is steeds meer mogelijk! Gaat u uw monument restaureren? Dan is dat een goed moment om te kijken welke duurzaamheids- en energiebesparende maatregelen u kunt treffen. 

Duurzaam wonen in een monument

Duurzaam en energiezuinig omgaan met uw monument start vaak met kleine maatregelen. Benieuwd wat us zelf kan doen, waar u rekening mee moet houden en hoe u makkelijk geld bespaart? Deze pagina's helpen u op weg:

Zonnepaneel op een monument
Afbeelding
Architectadviseur

Monumentenwacht

Bent u eigenaar of beheerder van een monument en wilt u weten hoe de staat van onderhoud is? Vind één van de aangesloten Monumentenwachten voor grondige inspectie en daarop gebaseerd onafhankelijk advies.

In elke provincie is een Monumentenwacht actief. 

De drie meest gestelde vragen over restaureren

  • Wat is het verschil tussen onderhoud en restaureren?

    We gingen hierover in gesprek met Wim Jakobsen, Monumentenwachter in Zeeland. Hij komt vrijwel dagelijks bij eigenaren over de vloer en geeft ze adviezen over hoe ze het best voor hun monument kunnen zorgen.

    ‘Grofweg zou ik zeggen dat restauratie is: het in goede staat brengen wat door gebrek aan onderhoud schade heeft opgelopen. Maar ook al heeft een eigenaar altijd keurig onderhoud gepleegd, je ontkomt niet aan eens in de zoveel tijd restaureren. Om het verschil met onderhoud duidelijk te maken, kan ik iets vertellen over de restauratieladder van de stichting ERM.  (https://www.stichtingerm.nl/restauratieladder) De zorg voor monumenten is hier opgedeeld in drie stappen. De eerste is conserveren en onderhouden: dat is waar eigenaren eigenlijk continu mee bezig zijn. Hiervoor kunnen ze prima terecht bij hun Monumentenwacht. De tweede stap is repareren, daarvoor heb je bijvoorbeeld een aannemer nodig. En de derde stap is vernieuwen, hiervoor moet je specialisten gaan aantrekken. Deze derde fase is wat ik restaureren noem: dan ga je dus bepaalde onderdelen kopiëren, imiteren of verbeteren. Ongeveer eens per in de dertig tot vijftig   jaar moet er gerestaureerd worden, dan is er meer nodig dan gewoon onderhoud. Wij proberen die termijn op te rekken door eigenaren te adviseren over goed onderhoud. Een restauratie is immers kostbaar en bovendien kan je door goed onderhoud authentieke elementen bewaren, die anders verloren kunnen gaan. Dan moet je gaan imiteren of kopiëren, het pand verliest dan aan authenticiteit. Maar soms kan je dat niet voorkomen, ook al doe je als eigenaar nog zo je best. Soms is van een onderdeel het einde van de levensduur in zicht.’

    Er is dus een verschil tussen restaureren en onderhoud. Zit er ook verschil in aanpak?

     ‘Restaureren is veel complexer dan onderhoud. Het is vaak omvangrijker en organisatorisch ingewikkelder, omdat je met meerdere vakmensen moet schakelen. Soms gaat een restauratie gelijk op met een herinrichting van een pand. En vaak vraagt de gemeente om een bouwhistorisch onderzoek. Voor de meeste eigenaren is het verstandig om een professional in te schakelen die een plan van aanpak maakt. Dat kan een architect zijn, maar hier in Zeeland hebben we de Bouwwinkel, die kan dat ook prima. Het gaat erom dat er iemand is die het overzicht kan houden over de verschillende stappen en over de betrokken specialismes die nodig zijn. In de planfase, maar ook bij de uitvoering. Bij de uitvoering heb je een kwaliteitsbewaker nodig. En vergeet niet het subsidie- en financieringstraject! Er zijn specialisten die ook hierbij kunnen ondersteunen.’

    Op monumenten.nl staat een handige checklist, met alle stappen die van belang zijn bij een restauratie:  https://www.monumenten.nl/monumenten-onderhouden/restauratie-in-9-stappen

  • Hoe kom ik aan goede mensen?

    We gingen hierover in gesprek met Wim Jakobsen, Monumentenwachter in Zeeland. Hij komt vrijwel dagelijks bij eigenaren over de vloer en geeft ze adviezen over hoe ze het best voor hun monument kunnen zorgen.

    ‘Vakmanschap is altijd belangrijk, of het nu om onderhoud gaat of om restaureren. Er is een aantal sites waar je vakmensen kan vinden. Landelijk is er de ERM, https://www.stichtingerm.nl/erkende-bedrijven. En op www.monumenten.nl/bedrijven is ook een mooi overzicht te vinden. Vakmensen in de provincies Friesland, Groningen, Drenthe, Overijssel en Gelderland staan ingeschreven bij het register Kennis en Kunde https://kennisenkunde.info/. Maar minstens zo’n goede route is: anderen vragen met wie ze goede ervaringen hebben. Dat kan via de community van eigenaren op het online platform van monumenten.nl. Maar je kan bijvoorbeeld ook de Monumentenwacht in je eigen provincie vragen.’

  • Hoe zit het met financieren van een restauratie?

    We gingen hierover in gesprek met Wim Jakobsen, Monumentenwachter in Zeeland. Hij komt vrijwel dagelijks bij eigenaren over de vloer en geeft ze adviezen over hoe ze het best voor hun monument kunnen zorgen.

    Ook de financiering is soms een puzzel voor eigenaren en vraagt om een planmatige aanpak. Wim hierover: ‘Het is belangrijk dat je, voor je begint met het werk, een overzicht hebt van alle ingrepen die nodig zijn. Aannemers kunnen op basis daarvan een kostenoverzicht maken, soms vragen zij daarbij de hulp van een architect. En je moet er altijd op bedacht zijn dat je tijdens de uitvoering nog wel eens een tegenvaller kan tegenkomen. Dat is de kostenkant van de restauratie. Als eigenaar van een monument kan je in aanmerking komen voor verschillende subsidies of laagrentende leningen. Het maakt daarbij soms wel uit of je een rijks of een gemeentelijk monument hebt. En ook welke functie je pand heeft: gaat het om een woonhuis of om bijvoorbeeld religieus erfgoed?’

    Grietje Hofstede is accountmanager bij het Nationaal Restauratiefonds. Zij helpt eigenaren van monumenten bij financieringen. Zij vertelt: ‘Voor eigenaren die willen restaureren of onderhouden is een handige eerste stap om de postcode en huisnummercheck op onze site te doen. https://www.restauratiefonds.nl/financieren. Dan wordt er al snel veel duidelijk over financieringsmogelijkheden.’

    Kijk ook altijd of subsidie mogelijk is. Dat kan via het rijk, provincie of de gemeente. Mocht er geen subsidie beschikbaar zijn, dan is er nog mogelijkheid van een laagrentende hypotheek. In veel provincies bestaan Cultuurfondsen voor Monumenten, waar eigenaren een laagrentende lening uit kunnen krijgen. Ook zo’n aanvraag verloopt via het Nationaal Restauratiefonds.

    Kijk voor meer informatie:  

    https://www.monumenten.nl/monumenten-onderhouden/leningen-en-hypotheken

    https://www.monumenten.nl/monumenten-onderhouden/subsidies

    De leidraad voor financiering van instandhoudingskosten is hier te vinden:

    https://wetten.overheid.nl/BWBR0032075/2019-01-05/#Bijlage

Top 3 vragen over onderhoud

  • Hoe onderhoud ik mijn monument goed?

    Wij vroegen dit aan de Zeeuwse Monumentenwachter Wim Jakobsen:

    Goed onderhouden betekent dat u weet op welk moment en waar uw monument extra aandacht nodig heeft. Daar kunt u op verschillende manieren achter komen. Bijvoorbeeld door er goed naar te kijken. Wim: ‘Je moet het zien. De blik van Monumentenwachters is getraind, wij doen niet anders. Maar het is goed te leren hoor. Een paar dingen daarover. Kijk geregeld omhoog om te zien of alle dakpannen er nog liggen. En ga na een regenbui even kijken of de goten niet overlopen. Want je moet bij een monument absoluut voorkomen dat er water naar binnen sijpelt. En verder is schilderwerk natuurlijk heel belangrijk, zowel binnen als buiten. Hoe vaak je dat moet aanpakken, hangt van de onderhoudsgevoeligheid van je pand af. Daar kijken wij bij een inspectie naar en we geven in een inspectierapport ook altijd aan welke klussen het eerst opgepakt moeten worden en welke nog even kunnen wachten.’

  • Wat is het verschil tussen onderhoud en restaureren?

    We gingen hierover in gesprek met Wim Jakobsen, Monumentenwachter in Zeeland. Hij komt vrijwel dagelijks bij eigenaren over de vloer en geeft ze adviezen over hoe ze het best voor hun monument kunnen zorgen.

    ‘Grofweg zou ik zeggen dat restauratie is: het in goede staat brengen wat door gebrek aan onderhoud schade heeft opgelopen. Maar ook al heeft een eigenaar altijd keurig onderhoud gepleegd, je ontkomt niet aan eens in de zoveel tijd restaureren. Om het verschil met onderhoud duidelijk te maken, kan ik iets vertellen over de restauratieladder van de stichting ERM.  (https://www.stichtingerm.nl/restauratieladder) De zorg voor monumenten is hier opgedeeld in drie stappen. De eerste is conserveren en onderhouden: dat is waar eigenaren eigenlijk continu mee bezig zijn. Hiervoor kunnen ze prima terecht bij hun Monumentenwacht. De tweede stap is repareren, daarvoor heb je bijvoorbeeld een aannemer nodig. En de derde stap is vernieuwen, hiervoor moet je specialisten gaan aantrekken. Deze derde fase is wat ik restaureren noem: dan ga je dus bepaalde onderdelen kopiëren, imiteren of verbeteren. Ongeveer eens per in de dertig tot vijftig   jaar moet er gerestaureerd worden, dan is er meer nodig dan gewoon onderhoud. Wij proberen die termijn op te rekken door eigenaren te adviseren over goed onderhoud. Een restauratie is immers kostbaar en bovendien kan je door goed onderhoud authentieke elementen bewaren, die anders verloren kunnen gaan. Dan moet je gaan imiteren of kopiëren, het pand verliest dan aan authenticiteit. Maar soms kan je dat niet voorkomen, ook al doe je als eigenaar nog zo je best. Soms is van een onderdeel het einde van de levensduur in zicht.’

    Er is dus een verschil tussen restaureren en onderhoud. Zit er ook verschil in aanpak?

     ‘Restaureren is veel complexer dan onderhoud. Het is vaak omvangrijker en organisatorisch ingewikkelder, omdat je met meerdere vakmensen moet schakelen. Soms gaat een restauratie gelijk op met een herinrichting van een pand. En vaak vraagt de gemeente om een bouwhistorisch onderzoek. Voor de meeste eigenaren is het verstandig om een professional in te schakelen die een plan van aanpak maakt. Dat kan een architect zijn, maar hier in Zeeland hebben we de Bouwwinkel, die kan dat ook prima. Het gaat erom dat er iemand is die het overzicht kan houden over de verschillende stappen en over de betrokken specialismes die nodig zijn. In de planfase, maar ook bij de uitvoering. Bij de uitvoering heb je een kwaliteitsbewaker nodig. En vergeet niet het subsidie- en financieringstraject! Er zijn specialisten die ook hierbij kunnen ondersteunen.’

    Op monumenten.nl staat een handige checklist, met alle stappen die van belang zijn bij een restauratie:  https://www.monumenten.nl/monumenten-onderhouden/restauratie-in-9-stappen

  • Hoeveel geld ben ik per jaar aan het onderhoud van mijn monument kwijt?

    Dit vroegen wij aan de Zeeuwse Monumentenwachter Wim Jakobsen:

    Zoek de WOZ-waarde op van je pand en reken uit wat 3 % van dit bedrag is. Dat bedrag moet je jaarlijks in ieder geval reserveren voor het onderhoud. Wim Jakobsen: ‘Dat is een richtlijn die je kan aanhouden. En let daarnaast op subsidiemogelijkheden. Eigenaren van een Rijksmonument kunnen een beroep doen op de woonhuissubsidieregeling, ze moeten er dan wel zelf in wonen. Via deze regeling kan je 38% van de kosten terugkrijgen. Je kan ook letten op besparingsmogelijkheden, door bijvoorbeeld werk te combineren. Als er toch een steiger gebouwd wordt voor het schilderwerk, dan kan je overwegen om het werk aan de goten naar voren te halen, ook al hoefde dat pas over een paar jaar. Dat scheelt in de kosten. En zelf de goot schoonmaken en bij het ramenlappen ook een doek over de kozijnen: dat is belangrijk voor het behoud van je pand en scheelt uiteindelijk geld.’

    Wat doet de Monumentenwacht?

Afbeelding
Wetten

Wetten en regels

De monumentenzorg is wettelijk geregeld in de Erfgoedwet. Het soort monument bepaalt onder meer welke wetten en regels er voor u als eigenaar gelden.

De Erfgoedwet heeft de Monumentenwet 1988 vervangen als het gaat om gebouwde monumenten en archeologie. Daarnaast gaat de Erfgoedwet ook over roerend erfgoed. Onderdelen van de Monumentenwet die de fysieke leefomgeving betreffen, zoals vergunningen, gaan naar de Omgevingswet die in 2021 van kracht wordt.

  • Verplichtingen

    Bij onderhoud en restauratie van uw monument krijgt u te maken met een aantal wetten en regels. Welke dat zijn is afhankelijk van de beschermde status. 

  • Omgevingsvergunning

    Wilt u uw monument verbouwen, onderhouden of restaureren?  Dan krijgt u te maken met de Omgevingsvergunning. U hoeft bij uw gemeente maar één vergunning aan te vragen voor al uw werkzaamheden.

  • Vergunningsvrij bouwen

    Kleine en reguliere onderhoudswerkzaamheden waarbij de materiaalsoort, kleur, vorm, detaillering en profilering niet anders worden, kunt u zonder vergunning uitvoeren. 

Afbeelding
Restauratie

Monumentenzorg

Monumentenzorg is een breed begrip. Het soort monument bepaalt onder meer welke rechten, plichten en mogelijkheden u als eigenaar hebt en welke partijen u van dienst kunnen zijn.

Organisaties en verenigingen

Er zijn veel instanties in Nederland die zich bezighouden met het Nederlandse erfgoed, en meer specifiek monumenten. Denk hierbij aan landelijke organisaties, specifieke organisaties voor onderhoud en restauratie en belangenorganisaties.

Financiële mogelijkheden

Subsidies, fondsen en leningen: er zijn voor u als monumenteigenaar of -behouder verschillende financiële mogelijkheden.

Praktische tips

Hier vindt u praktische voor de restauratie van een monument, maar ook voor het onderhouden van een historisch pand. Wilt u het onderhoud of de restauratie liever uitbesteden? Dan vindt u op deze pagina ook de beste vakmannen en -vrouwen. 

Meer over onderhoud en restauratie

Monumentenwacht

In elke provincie is een andere Monumentenwacht actief. Maar wanneer schakelt u de hulp van de Monumentenwacht in? En wat levert dat op?

Afbeelding
Verhalen

Monumenten Community

Ontmoet andere monumenteigenaren en deel kennis en tips over onderhoud en restauratie van monumenten. 

Verhalen uit de praktijk

Naar boven