Soorten monumenten

Naast bijna 63.000 rijksmonumenten heeft Nederland nog duizenden provinciale-, gemeentelijke en mobiele monumenten. Wat is het verschil? En wanneer is iets een monument? We leggen het u graag uit!

Afbeelding
Onderzoek

Wat maakt een pand monumentaal?

In het algemeen geldt voor monumenten dat ze van belang worden geacht vanwege hun schoonheid, betekenis voor de wetenschap of cultuurhistorische waarde. Monumenten laten zien hoe we vroeger leefden. Om er voor te zorgen dat dit stukje tastbare verleden niet verdwijnt, is de overheid monumenten gaan beschermen. Monumenten zijn vaak ook aantrekkelijk en vormen een prettige woon- of verblijfsomgeving. Hieronder vindt u een opsomming van de soorten monumenten.

Afbeelding
Wederopbouw

Wie bepaalt of iets een monument is?

Hoe wordt een huis een monument?
De Minister wijst rijksmonumenten en stads- en dorpsgezichten aan. In de praktijk regelt de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed de aanwijzing van een monument. Zij kunnen ook een monument van de lijst afvoeren. Het rijk is tegenwoordig erg terughoudend in het aanwijzen van nieuwe rijksmonumenten. 

Een provincie of gemeente kan ook gemeentelijke monumenten, provinciale monumenten, karakteristieke panden of beeldbepalende panden (binnen een beschermd stads- en dorpsgezicht) aanwijzen. Een eigenaar of belanghebbende kan zo’n aanwijzing ook aanvragen. Een verzoek moet bij de gemeente (of provincie) worden ingediend. 

Afbeelding
Opvallen

Rijksmonument

Rijksmonumenten zijn de bekendste soort monumenten. In Nederland vindt u bijna 62.000 rijksmonumenten. Een rijksmonument is een monument dat van nationaal belang is, bijvoorbeeld door een grote cultuurhistorische of wetenschappelijke waarde. Bekende rijksmonumenten zijn de Beurs van Berlage in Amsterdam, het planetarium van Eise Eisinga en het Mauritshuis in Den Haag.

Bent u benieuwd of u een rijksmonument heeft of wilt u er gewoon meer over weten? Op onze pagina over rijksmonumenten hebben we alle handige en interessante informatie gebundeld.

Afbeelding
Restauratie

Gemeentelijk monument

Een gemeentelijk monument is een pand van regionaal of plaatselijk belang. Gemeenten in Nederland bepalen zelf welke bijzondere gebouwen ze op de gemeentelijke monumentenlijst zetten. 

Op onze pagina over gemeentelijke momenten leest u hoe u erachter komt of uw pand een gemeentelijk monument is. Ook staan er tips voor eigenaar van gemeentelijke monumenten voor het verbouwen, aanpassen of restaureren van hun monument.

Afbeelding
Monument

Provinciaal monument

Van de twaalf Nederlandse provincies zijn er maar twee die provinciale monumenten hebben aangewezen: Noord-Holland en Drenthe. Een provinciaal monument krijgt bescherming vanuit de provincie. 

Waarom alleen Noord-Holland en Drenthe provinciale monumenten hebben en welke regelingen er gelden voor deze monumenten, leest u op de pagina over provinciale monumenten.

Afbeelding
Stadsaanzicht

Beschermd stads- en dorpsgezicht

Een beschermd gezicht is een gebied met een bijzonder cultuurhistorisch karakter, bijvoorbeeld de historische binnenstad van Haarlem. Ruim 400 gebieden in Nederland met een bijzonder cultuurhistorisch karakter zijn gekenmerkt als 'beschermd stads- of dorpsgezicht'.

Benieuwd welke gebieden in Nederland beschermd zijn of wat er komt kijken bij wonen in een beschermd stadsgezicht? We leggen het u graag uit!

Afbeelding
Mobiele monumenten

Mobiel erfgoed

Bij erfgoed denkt u waarschijnlijk al snel aan monumentale panden en niet direct aan schepen, trams of auto’s. Maar ook historische voertuigen hebben in Nederland erfgoedwaarde. Bewegend erfgoed wordt ook wel mobiel erfgoed genoemd.

In Nederland zijn er meer dan 1 miljoen historische voertuigen. Op onze pagina over mobiel erfgoed leest u meer over deze voertuigen.

Afbeelding
Wederopbouw

Wederopbouwperiode

In de wederopbouwperiode tussen 1940 en 1965 werden zo'n 2,5 miljoen bouwwerken neergezet. De architectuur en stedenbouw uit deze periode kreeg al snel het etiket ‘saai’. Maar de laatste jaren is er steeds meer belangstelling voor monumenten uit deze periode.

U vraagt zich ook af:

  • Het gaat steeds over rijksmonumenten. Heeft een eigenaar van een gemeentelijk of provinciaal monument dezelfde financieringsmogelijkheden?

    We bevragen Grietje Hofstede, accountmanager bij het Restauratiefonds en deskundig op het gebied van financieringen.

    ‘Nee, helaas niet. Maar er zijn gelukkig andere mogelijkheden! Voor eigenaren van een gemeentelijk of provinciaal monument is het slim om de postcodecheck ‘welke financiering past bij mijn monument’ te doen. Daar vind je precies welke regelingen voor jouw monument van toepassing zijn.

    Regelingen voor het verduurzamen van een woonhuis

  • Hoe wordt een huis een gemeentelijk monument?

    Een gemeente regelt de aanwijzing in een. In de meest voorkomende vormen van monumentenverordeningen is de bevoegdheid van de Burgemeester en Wethouders opgenomen om een object als monument aan te wijzen. De begripsomschrijving van monument, gaat het bij een aanwijzing meestal over de ‘schoonheid’, ‘cultuurhistorische waarde’, ‘architectuurhistorische waarde’, ‘stedenbouwkundige waarde’ of ‘wetenschappelijk betekenis’ van het object.

    Een monumentenverordening regelt dat voor activiteiten zoals verbouwing, verplaatsing of sloop van een gemeentelijk monument, een omgevingsvergunning van de gemeente is vereist.

    Meer weten

  • Hoe financier ik als particuliere eigenaar van een rijksmonumentaal woonhuis de instandhoudingskosten en de verduurzamingskosten?

    We bevragen Grietje Hofstede, accountmanager bij het Restauratiefonds en deskundig op het gebied van financieringen.

    ‘Dan heb je twee opties: je kunt via het Restauratiefonds een laagrentende lening aanvragen. Laag betekent ongeveer 3 procent beneden de tarieven van reguliere banken. En de tweede optie is 38% subsidie aanvragen over de werkzaamheden. Let wel op, deze subsidie geldt alléén voor instandhoudingskosten, verduurzamingsmaatregelen kunnen tegen een laagrentende lening worden gefinancierd.’

  • Wat betekent de aanwijzing als rijksmonument voor mij als eigenaar?

    Voor restauratie, sloop, verbouwing of op een andere manier wijzigen van een beschermd rijksmonument is een omgevingsvergunning nodig. Die is voor alle gebouwde rijksmonumenten aan te vragen bij de gemeente. Voor de instandhouding van gebouwde rijksmonumenten bestaan financieringsregelingen.

  • ‘Wat is een goed moment om te gaan verduurzamen?’

    Wij legden de vraag voor aan Felix Kusters verduurzamingsadviseur voor de stichting ERM (stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg).

    ‘Wij zeggen altijd: laat verduurzaming zoveel mogelijk parallel lopen met restauratie- of verbouwingsplannen. Als je verduurzaming integreert in deze plannen, dan kunnen de maatregelen ingepast worden in de werkzaamheden die toch al uitgevoerd gaan worden, dat levert dus een ander kostenplaatje op. De DuMo-adviseur kan een overzicht maken van wat wij noemen de ‘natuurlijke momenten’ waarop je het best kunt gaan verduurzamen. En ook de Monumentenwachten kunnen bij een schouw een overzicht maken van verduurzamingsmogelijkheden en -momenten. Heb je geen verbouwingsplannen dan is verduurzamen natuurlijk toch aan te bevelen, alleen zijn dan de terugverdientijden vaak wat langer dan op een natuurlijk moment.’

De cijfers achter het erfgoed

Bent u geïnteresseerd in de cijfers over monumenten? Bijvoorbeeld over het aantal rijksmonumenten of de onderhoudsstaat van die monumenten in uw provincie? Met Erfgoedmonitor.nl van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed komt u snel meer te weten.

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) speelt vooral een rol bij rijksmonumenten. Ze wijzen namens de minister van OCW rijksmonumenten aan, verlenen subsidie voor restauratie en onderhoud, houden het rijksmonumentenregister bij en adviseren gemeenten bij ingrijpende wijzigingen van rijksmonumenten.

Naar boven