Monumentenzorg in Nederland

Nederland kent meerdere soorten monumenten, waaronder rijksmonumenten en provinciale of gemeentelijke monumenten. Het soort monument bepaalt onder meer welke rechten, plichten en mogelijkheden u als eigenaar hebt en welke partijen u van dienst kunnen zijn.

Afbeelding
Verhalen

Uw gemeente is uw eerste aanspreekpunt

Al sinds 1985 is de monumentenzorg in ons land gedecentraliseerd. Dit betekent dat de gemeente in veel gevallen uw eerste aanspreekpunt is op het gebied van regelgeving. Zij voert een groot deel van de wet- en regelgeving uit en zorgt voor handhaving. Uw gemeente helpt u met de vraag of u wel of geen vergunning nodig heeft en geeft advies over de haalbaarheid van uw plannen.  

Achter de schermen kunnen gemeenten gebruik maken van provinciale steunpunten monumentenzorg en archeologie en van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. De Rijksdienst voert het rijksbeleid uit voor archeologie, rijksmonumenten, historisch landschap en roerend erfgoed in Nederland. Dit doet de Rijksdienst in nauwe samenwerking met het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, het ministerie waar het Nederlandse erfgoedbeleid onder valt.

Afbeelding
Stadsaanzicht

Bescherming van verschillende monumenten

Hoe een monument beschermd is, hangt af van het soort monument.

Rijksmomumenten
De bescherming van rijksmonumenten is wettelijk geregeld in de Erfgoedwet. Onder de wet vallen ook groene monumenten, zoals tuinen en parken, en archeologische monumenten. De wet richt zich op de aanwijzing van rijksmonumenten en rijksbeschermde stads- en dorpsgezichten, vergunningen en de instandhoudingssubsidie en herbestemmingssubsidie. De Rijksdienst wijst namens de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap rijksmonumenten aan. Alle rijksmonumenten staan opgenomen in het Monumentenregister.

Provinciale- en gemeentelijke monumenten
Provincies en gemeenten wijzen zelf provinciale of gemeentelijke monumenten aan. De bescherming en rechten en plichten zijn vastgelegd in een provinciale of gemeentelijke monumentenverordening en in bestemmingsplannen. Er zijn maar 2 provincies met provinciale monumenten. Er is geen centraal register met alle provinciale en gemeentelijke monumenten in Nederland; dit wordt per provincie en gemeente vastgelegd.

Stads- en dorpsgezichten
In Nederland zijn ruim 450 gebieden aangemerkt als rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht. Deze gebieden vallen onder de Monumentenwet 1988. De bescherming is door de gemeente vastgelegd in een bestemmingsplan. Gebouwen binnen beschermde stads- en dorpsgezichten hoeven geen monumenten te zijn, maar werkzaamheden of wijzigingen kunnen wel onder de vergunningplicht vallen. Sinds 2012 wijst het Rijk geen nieuwe rijksbeschermde stads- en dorpsgezichten meer aan, met uitzondering van gebieden die nog in procedure zijn.

Gemeenten kunnen ook gemeentelijke stads- of dorpsgezichten aanwijzen. Ook hier is de bescherming geregeld via bestemmingsplannen. Verder is voor gemeenten niet de Erfgoedwet van kracht, maar een gemeentelijke monumentenverordening.

Rijksmonument de Cuyperskerk
Afbeelding
Monument zoeken

Monumentenwacht

Om een monument in goede staat te brengen én te houden is regelmatige inspectie van groot belang. Voor zowel gemeentelijke, provinciale als rijksmonumenten kunt u een abonnement afsluiten bij de Monumentenwacht. De basis hiervan bestaat uit een periodieke inspectie en rapportage.

Afbeelding
Wetten

Wetten en regels

Wilt u uw beschermde monument onderhouden, restaureren of verbouwen? Doe dit in (voor)overleg met uw gemeente, voorafgaand aan de aanvraag van de noodzakelijke omgevingsvergunning.

Bij grote ingrepen als sloop of herbestemming van rijksmonumenten, adviseert de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed de gemeente. De Wet algemene bepalingen omgevingsrecht gaat over het vergunningstelsel. De uitvoering van de wet is vastgelegd in het Besluit omgevingsrecht en de Regeling omgevingsrecht. Ook tuinen en parken vallen onder deze wet.

Ook interessant voor u

Monumentenwacht

Wanneer schakelt u de monumentenwacht in? En wat levert het op? Hier leest u er alles over. 

Afbeelding
Stadsaanzicht

Organisaties en verenigingen

Er zijn veel instanties in Nederland die zich bezighouden met het Nederlandse erfgoed. Op deze pagina vindt u een uitgebreid overzicht. 

Verhalen uit de praktijk

Naar boven