U bent hier

Alles over

Duurzame en energiebesparende maatregelen

Verduurzamen van uw monument in 10 stappen

Een monument verduurzamen is een geweldige puzzel. Waar begin je mee en waar moet je op letten? Marc Stappers van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is bouwfysicus en onder andere gespecialiseerd in warmte- en vochttransport in historische constructies. Hij denkt met gemeenten en eigenaren mee over duurzaamheidsmaatregelen aan monumenten en weet dat verduurzamen van een pand voor eigenaren ingewikkeld kan zijn. Samen met hem maakten wij een handig stappenplan.

Stap 1

Deel het project op in stukken en bekijk ze in hun samenhang

Een flinke berg opdelen in kleinere stukken, dat maakt het behapbaar.  Marc: ‘Globaal zijn de onderdelen van een verduurzamingsproject: isoleren, ventileren, verwarmen en opwekken. Dat zijn dus de grote thema’s waar je over na moet denken. De keuzes voor verwarming en energieopwekking kan je niet los zien van de keuzes die je maakt op het gebied van isoleren en ventileren, dus je moet het ook nog eens in onderlinge samenhang bekijken. Wij merken dat eigenaren het moeilijk vinden om op al die terreinen de juiste informatie boven tafel te krijgen.’

TIP: Goede informatie, geordend per onderdeel van het pand en per maatregel, is te vinden op www.stichtingerm.nl.

Stap 2

Schakel op tijd adviseurs in

Of het nu voor het bepalen van de monumentale waarde is of voor een subsidieaanvraag of het installatietechnische deel: het inschakelen van adviseurs is op onderdelen van het project vaak noodzakelijk.  Marc: ‘Verduurzamen betekent steeds kijken wat er in relatie tot de monumentale waarden mogelijk is. Benader daarom ook in een vroeg stadium de gemeente voor advies. Als het nodig is, kan ook de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed meedenken of zelfs meedraaien in een bouwteam. En soms is het nodig om een bouwfysicus in te zetten. Die kan helpen met de juiste keuze van isolatiemethode en -materialen.  Ook kan hij vooraf al verschillende berekeningen maken om schade achteraf te voorkomen. Het blijft maatwerk. Wat bij het ene monument het ei van Columbus lijkt te zijn, is bij het volgende pand de oorzaak van flinke problemen.’

Stap 3

Ken de kwaliteiten van het pand en maak daar gebruik van

Ook bewoners van lang geleden waren uit op comfortabel wonen. Daar hadden ze andere middelen voor dan wij nu, maar die kunnen zeker effectief bijdragen aan verduurzaming. Breng bijvoorbeeld de luiken terug, die dragen enorm bij aan wooncomfort. En maak gebruik van de ligging van het pand ten opzichte van de zon, bij het bepalen welke functie zich waar het in het pand moet bevinden.

Stap 4

Breng de buitenkant op orde

Marc hamert erop aan de buitenkant te beginnen. ‘Maatregelen aan de binnenzijde hebben pas zin als je de buitenkant op orde hebt. De eerste zorg is een droge buitenschil van het gebouw. Dus zorg voor afvoer van het water dat van buitenaf komt. Kijk eerst naar de mogelijkheden voor kierdichting. Maar doe dit vooral niet klakkeloos! Het is belangrijk om vooraf te bepalen wat goed is voor dit pand en om dit werk na afloop grondig te laten controleren. Vervolgens pak je de isolatie van dak, vloer en gevel aan. In de praktijk worden kierdichting en isolatie vaak gecombineerd.’

‘Maatregelen aan de binnenzijde hebben pas zin als je de buitenkant op orde hebt.’

Stap 5

Kies het glas en check het schilderwerk

Er valt belangrijke energiewinst te boeken met de keuze voor isolerend glas. Maar welk glas past bij uw monument en wat heeft schilderwerk te maken met duurzaamheid? Marc: ‘Door goed schilderwerk zorg je ervoor dat vocht minder grip krijgt op het hout. Je beperkt dus de schadelijke gevolgen van vocht op bijvoorbeeld de dagkanten van vensters en deuren. Daarbij geldt dat het schilderwerk binnen van hogere kwaliteit moet zijn, dan het schilderwerk buiten. Het moet veel dampdichter zijn. Dit is vooral belangrijk bij beter isolerend glas. Hoe beter het vensterglas isoleert, hoe eerder vocht op het hout van de kozijnen zal condenseren.’

TIP: Meer weten over duurzame keuzes met betrekking tot glas? Kijk dan de speciale pagina die we hier eerder over maakten.

Stap 6

Spoor vochtbronnen op

Is de buitenkant op orde, zijn het dak en gaten en kieren gedicht, dan is de binnenkant aan de beurt. Nu komt het aan op het identificeren van vochtbronnen en het oplossen van de problemen die daar het gevolg van zijn. Marc licht toe: ‘Je kan bijvoorbeeld constateren dat in woonkamer de wand vochtig is. Als je hier gaat verwarmen, wordt de lucht vochtiger. Die vochtige lucht verdwijnt naar de, koudere, keuken waar je inmiddels zwarte spikkels op de muur ziet. Zo zie je dat het vocht van de ene plek op een andere plek in je pand een probleem kan creëren.’


‘Het vocht van de ene plek kan op een andere plek in je pand een probleem creëren.’ 

 

Stap 7

Let op koudebruggen in het pand

Balkkoppen in historische panden zijn notoire koudebruggen. Marc: ‘De balkkoppen vormen de verbinding met buiten en zijn daarmee een koudebrug. Soms wordt ervoor gekozen om de balkkoppen 30 centimeter vrij van isolatie te houden. Mocht je per se willen aansluiten op de balkkoppen, dan is het zaak om dat luchtdicht/dampdicht te doen.’ Over dit onderwerp is het laatste woord nog lang niet gezegd. Marc: ‘Met name de KU Leuven doet veel onderzoek, onder andere naar na-isolatie en balkkoppen. Samen met de TU Delft en de Rijksdienst wordt dat onderzoek uitgebreid naar de praktijk. Daarvoor zijn we ook steeds op zoek naar voorbeelden in de praktijk, die we voor en na kunnen monitoren. We meten dan wat er voor en na een ingreep gebeurt met temperatuur en vochtigheid. Die cijfers uit de praktijk dragen bij aan betere modelvorming, waardoor we steeds beter kunnen voorspellen wat een maatregel voor gevolgen gaat hebben in een pand.’

‘Mocht je per se willen aansluiten op de balkkoppen, dan is het zaak om dat luchtdicht/dampdicht te doen.’

Stap 8

Kies waar en waarmee je isoleert

Weten waar vochtbronnen zijn, levert input op voor de keuzes rondom isolatie. Houd hierbij rekening met het gebruik van het pand. Het dak isoleren van een zolder waar alleen de kerstballen liggen, dat is zonde. Dan ligt isolatie van de zoldervloer meer voor de hand. WAAR isoleren is een keuze, WAARMEE ook. Marc: ‘Ik ben voorzichtig met dampopen isolatiemethoden. Dampopen isoleren kan een risico vormen. Het vocht uit de binnenruimte kan condenseren op het buitenblad en tot schade leiden. Een mogelijke oplossing bij gevels die meer vocht belast zijn, is te kiezen voor capillair actief isolatiemateriaal. Dat materiaal kan vocht opnemen en ook weer afstaan. De isolatiewaarde van dit relatief nieuwe materiaal is echter wel 50% minder dan die van traditionele materialen.’

TIP: Kijk hier voor meer informatie over isolatiematerialen: www.stichtingerm.nl 

Stap 9

Maak een plan voor het ventileren van het pand

Ventileren is nodig voor een gezond binnenklimaat en voor de afvoer van vocht. Dat kan heel simpel door bijvoorbeeld een raam open te zetten. Maar mechanische afzuiging kan natuurlijk ook. Hierbij valt ook steeds vaker een combinatie te maken met de installatie(s) voor verwarming en energievoorziening.

Stap 10

Maak keuzes voor de verwarming en energievoorziening

De keuzes die je maakt voor de verwarming van je pand en voor de opwekking van energie kan je ook in samenhang bekijken met stap 9: de ventilatie. Zo kan je een volledig mechanisch afzuigsysteem koppelen aan een WTW-installatie. De ontwikkelingen op het gebied van installaties, warmtepompen etc. gaan snel. Zoek goede adviseurs. En weet: de oplossing bij het ene pand, hoeft niet DE oplossing bij het andere pand te zijn.

TIPS voor meer informatie: Alles over duurzame en energiebesparende maatregelen