Terp 35, Wommels

Inleiding

De verschijningsvorm van het WOONHUIS, behorende bij het kaaspakhuis, dateert grotendeels uit de periode 1890-1905. Het huis is gebouwd in een Ambachtelijk-traditionele bouwstijl die is verlevendigd met 'stukadoors-Eclecticisme'. De verbouw van de woning is misschien uitgevoerd door dorpstimmerman Durk Wijma: daarbij zijn de gevels en de kapvorm gewijzigd. De hoofdstructuur van het pand, bestaande uit een gang langs de noordgevel, waaraan de verschillende kamers liggen, is waarschijnlijk ouder. Vermoedelijk verbergt het stucwerk de wijzigingen in de gevels. Het pand is oorspronkelijk gebouwd als kaaskoopmanswoning; het laatst als zodanig bewoond door Leendert Feitsma: het woongedeelte was beneden; de kaaszolder boven. De vroegste datum (1890) van de verbouw wordt bepaald door de bouw van een, wegens te geringe monumentale niet van rijkswege beschermd, pakhuis achter (ten oosten van) het woonhuis, vermoedelijk omstreeks 1890. De bouw van het naastgelegen, wel van rijkswege beschermde, pakhuis (1905) is het uiterste jaar waarin de woning kan zijn verbouwd.

Het woonhuis stond vroeger aan de rand van het dorp op een strategische plek, namelijk het kruispunt van twee verkeersaders: de Bolswardertrekvaart en een ontsluitingsweg vanuit het dorp in westelijke richting. Aan de Bolswardertrekvaart ligt een betonnen kade met betonnen bolder.

De zuidelijke zijgevel en de achtergevel zijn gewijzigd en zijn voor de bescherming van rijkswege van ondergeschikt belang. Het INTERIEUR valt buiten bescherming van rijkswege, evenals de aanbouwen naar het achtergelegen eveneens niet beschermde oostelijke pakhuis.

Omschrijving

Het woonhuis heeft een rechthoekige plattegrond en staat met de voorgevel aan de westzijde op het water georiënteerd. Het is opgetrokken uit Friese gele baksteen en wordt gedekt door een afgeknot zadeldak met zwarte gesmoorde gegolfde Friese pannen. De noordelijke zijgevel en voorgevel zijn bepleisterd met portland.

Het vlakke pleisterwerk is verlevendigd door het lichte reliëf van imitatie-tectonische elementen, zoals neggeblokjes en aanzet- en sluitstenen, sierlijsten die zijn opgeruwd of zijn voorzien van uitgerekte diamantkoppen, en imitatie natuursteenbekleding. De vier sluitstenen in de eerste bouwlaag zijn versierd met vruchten.

De noordwesthoek van de gevel is aan de west- en noordzijde geopend door rondboogportalen; de inpandige portiek is aan de westzijde afgesloten door een eenvoudig smeedijzeren hekje. De gevels in de portiek zijn uitgevoerd in schoon metselwerk.

De voorgevel is horizontaal geleed door een plint, banden langs onder- en wisseldorpel, een eenvoudige cordonlijst en een band ter hoogte van de goot en onder het gevelfronton. De geveltop is verbijzonderd door uitkragende hoekpenanten en een aanzet voor de waterlijst, alsmede door penanten op consoles over de geveltop, waarin een rondboog en twee rondboogvensters; het geheel wordt beëindigd door een fronton, bekroond met een basement waarop een korte obelisk. Aan de voorgevel smeedijzeren sierankers.

De lichtopeningen bestaan uit H-vensters; in de eerste bouwlaag onder een rechte afsluiting, in de geveltop onder een halfronde afsluiting met siermetselwerk (keperverband: geel, zwart, rood) in het trommelveld. Alle vensters hebben bruine geglazuurde lekdorpeltegels.

De noordgevel is blind en de bepleistering imiteert natuursteenbekleding.

Waardering

Het woonhuis in Ambachtelijk-traditionele bouwtrant, in de periode 1890-1905 verbouwd en verlevendigd met 'stukadoors-Eclecticisme', vermoedelijk door de dorpstimmerman Durk Wijma, is van algemeen cultuurhistorisch en architectuurhistorisch belang:

- als bijzondere uitdrukking van de sociaal-economische ontwikkeling, namelijk de opkomst en bloei van de kaashandel in het weidegebied van Friesland;

- als architectonische vertaling van de bloei van de kaashandel door de functiewijzigingen die het woonhuis heeft ondergaan;

- vanwege de bijzondere ornamentiek van het woonhuis;

- als hoofdobject van een historisch gegroeid complex dat is verbonden met de kaashandel;

- vanwege de historisch-ruimtelijke relatie van het woonhuis met land- en waterwegen, in het bijzonder door de ligging bij de loskade;

- vanwege de redelijke mate van herkenbaarheid van het exterieur.

Locatie

Rijksmonument nummer
516331
Complexnaam
n.v.t.
Plaats
Complexomschrijving

Inleiding

Het complex bestaat uit een WOONHUIS en het ten zuiden ervan gelegen grote PAKHUIS voor de opslag van kaas; het pakhuis achter (ten oosten van) het woonhuis wordt wegens te geringe monumentale waarde niet van rijkswege beschermd. Het woonhuis en het grote pakhuis liggen beide aan de Bolswardertrekvaart, bij een loskade.

Het complex is geleidelijk gegroeid, waarbij de woning het eerst is gebouwd; een exact bouwjaar is niet bekend. De structuur van het pand is traditioneel en bestaat uit een gang langs de noordgevel, waaraan de verschillende kamers liggen. De huidige verschijningsvorm van het woonhuis dateert grotendeels uit de periode 1890-1905. De hoofdvorm is Ambachtelijk-traditoneel en is verlevendigd met 'stukadoors-Eclecticisme'. De verbouwing van de woning is misschien uitgevoerd door dorpstimmerman Durk Wijma: daarbij zijn de gevels en de kapvorm gewijzigd. Het langgerekte pakhuis voor de opslag van kaas (tegenwoordig museum) werd in opdracht van Leendert Feitsma, kaashandelaar, gebouwd in 1905, vermoedelijk door de dorpstimmerman Durk Wijma. Het is opgetrokken in een functionele, Ambachtelijk-traditionele bouwtrant. De architectuur van de kaaspakhuizen week niet af van de gebruikelijke; de inrichting, isolatie- en ventilatiemogelijkheden wel.

De ontwikkeling van het complex hield nauw verband met de groei van de kaashandel in de zuidwesthoek van Friesland. In Wommels stonden eertijds 12 kaaskoopmanswoningen. Het woonhuis op het adres Terp 35 was oorspronkelijk gebouwd als kaaskoopmanswoning en werd voor het laatst als zodanig bewoond door Leendert Feitsma: het woongedeelte beneden; de kaaszolder boven. Het compagnonschap Zandstra & Feitsma was een bekend kaashandelshuis. De bouw van het grote pakhuis werd noodzakelijk door de grote productie van kaas in de zuivelfabrieken. De kazen konden niet langer in het huis van de kaashandelaren worden opgeslagen om te rijpen, waardoor dezen zich genoodzaakt zagen zelfstandige pakhuizen te bouwen. De feitelijke mogelijkheid voor het bouwen van het grote pakhuis ten zuiden van de woning ontstond door de sloop van kamerwoningen op het Ald Hiem. Freule Clara Jacoba de Vos van Steenwijk had vervangende woonruimte laten bouwen, de zogenaamde freulewoningen, en de oude woningen laten slopen. De naam van de freule is tevens verbonden aan de kaatswedstrijden in Wommels.

Waardering

Het complex, bestaande uit een woonhuis en een kaaspakhuis, beide vermoedelijk respectievelijk ver- en gebouwd in de periode 1890-1905 in opdracht van Leendert Feitsma, kaashandelaar en waarschijnlijk door de dorpstimmerman Durk Wijma, is van algemeen cultuurhistorisch en architectuurhistorisch belang:

- als bijzondere uitdrukking van een sociaal-economische ontwikkeling, namelijk de opkomst en bloei van de kaashandel en de opkomst van de zuivelfabrieken in het weidegebied van Friesland;

- als voorbeeld van een Ambachtelijk-traditionele pakhuisarchitectuur en een, vanuit een kaaskoopmanswoning, historisch gegroeid complex;

- vanwege de bijzondere situering en relatie met de geschiedenis en ontwikkeling van het dorp Wommels;

- vanwege de historisch-ruimtelijke relatie van het woonhuis met land- en waterwegen, in het bijzonder door de ligging bij de loskade aan de Bolswardertrekvaart;

- vanwege de redelijke mate van herkenbaarheid van het exterieur van zowel woonhuis als pakhuis.

Eigenschappen

Functies
Functie Hoofdcategorie Subcategorie Functietype Is hoofdfunctie
Woonhuis Woningen en woningbouwcomplexen Woonhuis(K) oorspronkelijke functie Ja
Adressen
Straat Getal Achtervoegsel Postcode Plaats Locatie Situatie Is hoofdadres
Terp 35 8731 AX Wommels Ja
Percelen
Kadastraal perceel Kadastrale sectie Kadastraal object Appartement Kadastrale gemeente
A 1849 Wommels
Bouwperioden
Start Eind Notitie Beschrijving
1890 1905 vervaardiging
Naar boven