531324, Muiden

Monumenten.nl maakt u wegwijs in monumentenland

Alles over monumenten onder één dak.
Een monument kopen, onderhouden of verduurzamen? Hier vindt u alle informatie, inspiratie en praktische tips.

Cluster 2. V.I.S.-Kazematten.

NIEUWE HOLLANDSE WATERLINIE

Inleiding

V.I.S.-KAZEMATTEN zijn in seriematige vorm als een gewapend betonnen verdedigingwerken toegevoegd aan het bestaande defensiestelsel. Tussen 1928 en 1935 verscheen in een aantal delen het Voorschrift Inrichten Stellingen no. 77 (V.I.S.). Deze boekwerken zijn ontstaan uit de wens tot standaardisering van de bouw van gewapend betonnen groepsschuilplaatsen en gevechtsopstellingen, waar het tot dan toe aan ontbrak. De voorschriften waren bedoeld voor de bouw van stellingen in oorlogsomstandigheden, door de troepen zelf. Voor vredestijd zou de genie andere ontwerpen maken. Omdat de V.I.S. was bedoeld voor onervaren dienstplichtige militairen, waren de ontwerpen van de kazematten zo eenvoudig mogelijk, met rechthoekige vormen. Er werden verschillende bouwmogelijkheden per kazemattype gegeven, die aangepast konden worden aan de (oorlogs- en terrein)omstandigheden waaronder gebouwd moest worden. Ook het weerstandsvermogen kon per bouwwerk verschillen, zijnde W 12-15, W 15-21 of W 21-28. Het eerste boekwerk van het V.I.S. was deel VII, Bouw van zware gewapend betonnen schuilplaatsen. Het gold vanaf de datum van verschijnen als norm voor de gehele Nederlandse krijgsmacht. In tegenstelling tot hetgeen door de titel wordt gesuggereerd, handelt deel VII voornamelijk over gevechtsopstellingen. Slechts twee van de tien voorbeeldontwerpen betreffen schuilplaatsen. De voorschriften uit de V.I.S. waren sterk theoretisch van aard of gebaseerd op kennis en ervaringen uit de buurlanden en de Eerste Wereldoorlog. Er waren vanuit militaire kring dan ook verschillende kritische geluiden te horen, zowel over de gezondheidsrisico's van de manschappen, als in tactisch en technisch opzicht. Pas nadat een aantal V.I.S.-kazematten (in vredestijd) was gebouwd, kwam er een oefenkazemat tot stand, bedoeld voor de opleiding van bedienend personeel. Dit leidde tot enkele aanpassingen van de reeds gebouwde werken. In de Vesting Holland zijn in totaal ca. 40 V.I.S.-kazematten gebouwd, waarvan 34 stuks aan nieuwe of verbeterde accessen in het Oostfront Vesting Holland. Nabij de V.I.S. mitrailleurkazemat Hakkelaarsbrug-Zuid restern enkele tetraëders als restant van een wegbermversperring uit de mobilisatieperiode 1939-1940.

Omschrijving

Een viertal V.I.S.-KAZEMATTEN als overgebleven elementen van de verdediging van een belangrijk, kort tevoren gerealiseerd acces. In 1931 werd een aantal V.I.S.-kazematten gebouwd ter verdediging van de rijksweg Amersfoort-Amsterdam, die een nieuw acces vormde binnen de inundatievelden tussen Muiden en Muiderberg. Daarvan resteren de mitrailleurkazematten Hakkelaarsbrug-Zuid, Hakkelaarsbrug-Noord en Muiden-West en de kanonkazemat Muiden-Oost. Hakkelaarsbrug-Zuid is gelegen ten zuiden van de rijksweg Amersfoort-Amsterdam (A1) in het buurtschap De Goog. De kazemat ontleent zijn naam aan de nabij gelegen brug over de Naarder Trekvaart. De kazemat diende samen met de identieke kazemat Hakkelaarsbrug-Noord (gelegen in het complex Betonnen Werken Muiderberg, ten zuidoosten van de Googweg) voor het geven van flankerend vuur bij de inmiddels gesloopte kanonkazemat Hakkelaarsbrug-Midden. De V.I.S.-mitrailleurkazemat Muiden-West ligt bij de Weesper Binnenweg aan de westelijke Vechtoever direct ten zuiden van Muiden en was, samen met de inmiddels eveneens gesloopte mitrailleurkazemat Muiden-Midden bedoeld om flankerend vuur te geven bij de V.I.S.-kanonkazemat Muiden-Oost. De laatste ligt aan de de Zuidpolderweg ten oosten van Muiden.

De in gewapend beton uitgevoerde kazematten zijn deels aangeaard. Elke kazemat is gebouwd volgens het Voorschrift Inrichten Stellingen ( V.I.S.) no 77. type V. De kazemat is één bouwlaag hoog en rechthoekig van vorm met een plat dak. Aan de zijde van het schietgat voor de mitrailleur hebben de wanden een dikte van tussen de 1.80 m en 2.30 m, aan de bovenzijde is er een dekking van 1.50 meter beton, in beginsel voorzien van een laag aarde. De ingang van Hakkelaarsbrug-Zuid bevindt zich links in de oostwand, bij zowel Muiden-West als Muiden-Midden in de westwand. De ingang staat op een haakse gang waaraan twee ruimtes grenzen. De eerste ruimte was een wachtruimte voor de manschappen en had een periscoop, de tweede een gevechtsruimte voor de mitrailleur of kanon. Beide ruimtes hebben een schietgat voor geweer in de richting van de gang. Voor de mitrailleur of kanon is er een schietgat aan de andere zijde. Bij Hakkelaarsbrug-Zuid is dat de westwand, bij Muiden-West en Muiden-Midden de oostwand. De trechtervormige wanden van deze schietgaten zijn versterkt met een vertanding van spoorstaven.

Waardering

De vier V.I.S.-KAZEMATTEN binnen het complex Betonnen Werken Muiden- Muiderberg zijn van algemeen belang vanwege:

* Cultuurhistorische waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie zoals deze is ontworpen door C.R.T. Kraijenhoff en in eerste aanleg vanaf 1815 door hem, Jan Blanken en majoor-ingenieur Willem Offerhaus is gerealiseerd en daarna door anderen gedurende ongeveer 125 jaar is versterkt en verbeterd.

* Architectuurhistorische waarden in het bijzonder als uiting van de militair-strategische bouwkunde, die gebaseerd is op: a. het systeem van inundatie en accesverdediging (19de en 20ste eeuw), b. de wedloop met de zich versterkende offensieve middelen (20ste eeuw) c. het systeem van 'levende' veldversterking in de diepte (20ste eeuw)

De onderdelen dateren uit 1931 en zijn voorbeelden van V.I.S.-kazematten, naar het Voorschrift Inrichten Stellingen.

* Ensemblewaarde en situationele waarden als onderdelen van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en vanwege de functionele en fysieke samenhang met de overige onderdelen van het complex.

* De onderdelen zijn vrij zeldzaam omdat er slechts 40 V.I.S.-kazematten in Nederland zijn gebouwd en vanwege de onderlinge relatie tussen de diverse kazematten die de rijksweg Amersfoort-Amsterdam tussen Muiden en Muiderberg moesten verdedigen. Een van de bijbehorende kazematten, Hakkelaarsbrug-Noord, ligt in het complex Betonnen Werken Muiderberg.

* De onderdelen zijn tamelijk gaaf bewaard en laten zich in het veld nog goed als zodanig herkennen.

Monumenten.nl maakt u wegwijs in monumentenland

Alles over monumenten onder één dak.
Een monument kopen, onderhouden of verduurzamen? Hier vindt u alle informatie, inspiratie en praktische tips.

Locatie

Monumentnummer
531324
Complexnaam
NHW-Betonnen werken Muiden e.o.
Provincie
Gemeente
Plaats
Complexomschrijving

Cluster 2. Complexomschrijving.

NIEUWE HOLLANDSE WATERLINIE

COMPLEX BETONNEN WERKEN MUIDEN-MUIDERBERG

Inleiding

De Nieuwe Hollandse Waterlinie vormde van 1815 tot februari 1940 de hoofddefensielinie van het Koninkrijk der Nederlanden. De 85 kilometer lange verdedigingslinie die is gebaseerd op een uitgestrekte waterbarrière gesteund door militaire versterkingen, strekte zich uit van de Zuiderzee bij Muiden tot aan de Biesbosch bij Werkendam. De breedte varieerde van slechts enkele honderden meters ten oosten van Utrecht, tot 7,5 km en zelfs meer dan 10 km in de Vijfheerenlanden. Het typisch Hollandse defensiesysteem van inundaties was de verbeterde voortzetting van de eens zo succesvolle (oude) Hollandse Waterlinie uit 1672. Het concept voor een waterlinie dateert al uit 1589, toen prins Maurits opdracht kreeg van de Staten van Utrecht en Holland om te onderzoeken hoe de jonge Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden op een zo efficiënt mogelijke manier kon worden verdedigd. Door een optimaal gebruik van de geografische omstandigheden kon een bijzondere verdedigingslinie worden aangelegd. Daar waar hoog Nederland overgaat in het laag gelegen poldergebied is het tamelijk eenvoudig om land onder water te zetten met behulp van sluizen of het doorsteken van dijken. Aan de tastbare onderdelen van deze voornamelijk 'papieren tijger' werd eeuwenlang gesleuteld. Na WOII speelde de Nieuwe Hollandse Waterlinie geen rol van betekenis meer in de hoofddefensie. En in 1951 werden veel onderdelen van de Linie gedeclassificeerd, waarmee de opheffing van de Linie als zodanig een feit was.

Een verbeterde Waterlinie

De grond- en waterslag voor een verbeterde nieuwe Hollandse Waterlinie werd gelegd in de Franse tijd in 1796/97 door de directeur der Hollandse Fortificatiën C.R.T. Kraijenhoff. In zijn Memorie betreffende de eerste of capitale Waterlinie beschrijft Kraijenhoff gedetailleerd hoe de (oude) Hollandse Waterlinie er toen voorstond en geeft hij aan hoe deze Linie verbeterd zou moeten worden. Tevens bepleit hij een oostwaartse verlegging van de Linie om de stad Utrecht binnen de Linie te brengen, beschermd door een aaneenschakeling van voorposten. Niet alleen omdat Utrecht een belangrijke garnizoensstad was, maar vooral om te voorkomen dat de vijand de waterhindernis zou kunnen aftappen. De aanbevelingen die hij deed vormden het concept voor wat later de Nieuwe Hollandse Waterlinie gaat worden. In 1811 werden de plannen zelfs door Keizer Napoleon goedgekeurd: La ligne de Naarden à Gorcum doit donc être considérée comme la vraie ligne de l'Empire. Mede vanwege militaire en politieke ontwikkelingen werd het plan echter niet verder uitgewerkt. Na het vertrek van de Fransen, bij de aanloop tot het nieuwe Koninkrijk der Nederlanden in het najaar van 1814, diende Kraijenhoff opnieuw een nota in, waarin zijn voorstellen uit 1796 en 1811 waren geactualiseerd. Daarop besloot Koning Willem I in het voorjaar van 1815 tot de aanleg van een nieuwe Waterlinie, toen nog 'Utrechtse Linie' genoemd. De militaire en waterstaatkundige werken voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie zouden het grootste en duurste infrastructurele project worden dat ooit in Nederland is uitgevoerd.

Bouwen aan een perfect systeem

Evenals de 'Oude' Hollandse Waterlinie steunde de 'Nieuwe' op uitgebreide - maar nu beter beheersbare - inundaties, waarbij forten en batterijen de inlaatpunten (sluizen) beschermden en de niet te inunderen terreinstroken en andere accessen afsloten. Samen met de waterbouwkundige Jan Blanken, inspecteur-generaal van Waterstaat, ontwikkelde Kraijenhoff als inspecteur-generaal der Fortificaties (1814-1826) de 'natte' plannen voor de Nieuwe Waterlinie en werd opdracht gegeven aan majoor-ingenieur Willem Offerhaus voor de bouw van een fortenkring om Utrecht. Tot aan Nieuwersluis werd het tracé van de (oude) Hollandse Waterlinie langs de Vecht aangehouden. Vanaf Nieuwersluis volgde de nieuwe linie de Vecht, tot enkele kilometers ten noorden van Utrecht. Daar moest de linie oostelijk om de stad heen buigen, om vervolgens langs de Vaartse Rijn verder te gaan tot aan de sluizen van Vreeswijk aan de Lek. Voorts sloot de nieuwe Waterlinie aan op het zuidelijke tracé dat in 1787 was verplaatst naar de Diefdijk en de Linge. Er dienden vijf zogenaamde 'inundatiekommen' te komen met op de accessen permanente verdedigingswerken. Op een zestal cruciale plekken werden door Blanken ontworpen waaiersluizen gebouwd. Deze sluizen, die zelfs tegen hoog water in geopend konden worden, waren ideaal voor militaire inundaties. De inrichting van een optimaal inundatiestelsel en de aanleg van de onmisbare permanente verdedigingswerken duurden, met onderbrekingen, van 1815 tot 1886. Dat de realisatie van de nieuwe Waterlinie zoveel tijd kostte, had alles te maken met de (internationale) politieke en militair-technische ontwikkelingen en de ingrijpende infrastructurele en waterstaatkundige veranderingen gedurende de negentiende eeuw. We kunnen in die eeuw een viertal bouwperioden onderscheiden. In de eerste fase van 1815-1826 werden de versterkingen rondom Utrecht gerealiseerd. Vervolgens bouwde de Dienst der Fortificatiën van 1841 tot 1864 de torenforten bij de rivieraccessen en tussen 1867-1872 vonden overal in de Linie verbeteringen plaats. Ten slotte werden tussen 1871 en 1886 de laatste forten van de Linie gebouwd. In de twintigste eeuw veranderden de militaire tactieken drastisch en werden veldversterkingen tussen de forten aangelegd met diverse werken van gewapend beton.

Bouwfasen in de negentiende eeuw

Gedurende de eerste bouwfase werd tussen 1816 en 1826 op de kwetsbare accessen rondom Utrecht een vijftal forten gebouwd. De eenvoudige werken bestonden uit aarden omwallingen, die precies in het hart van de te beveiligen weg of kade waren gelegen. De forten werden omgeven door een gracht en op de hoofdwal was de opstelplaats voor het geschut. De vorm en de omvang van de forten werden bepaald door de breedte van het acces en de ligging van de inundatiemiddelen. Op de hoog gelegen - en dus niet te inunderen - Houtense Vlakte werden vier lunetten gebouwd. Deze V-vormige versterkingen werden voorzien van zware bakstenen bekledingsmuren. Ten zuiden van Utrecht bouwde men ter bescherming van de inundatiesluizen forten bij Jutphaas, Vreeswijk en Culemborg. De volgende bouwfase diende zich aan nadat Nederland in 1839 België als onafhankelijke staat had erkend. Reorganisatie en vernieuwing van het verdedigingsstelsel waren nodig. Koning Willem II besloot tot een geconcentreerde verdediging, met de Nieuwe Hollandse Waterlinie als hoofddefensielinie. De vestingen en linies aan de landsgrenzen dienden om een eventuele vijandelijke opmars te vertragen, zodat de inundaties van Waterlinie tijdig konden worden gerealiseerd. De tweede actieve bouwperiode van de waterlinie duurde van 1841 tot 1864 en vond plaats, ondanks ingrijpende bezuinigingen op defensie (de omvang van het leger werd gehalveerd). Onder leiding van genieofficier Merkes van Gendt werden op de dijkaccessen langs de rivieren torenforten gebouwd. Bij de rivieraccessen van de Vecht, Lek, Linge en Waal verrezen ronde bakstenen torenforten. In diezelfde periode kregen veel kleinere werken van de linie 'bomvrije' gebouwen o.a. in de vorm van vierkante wachthuizen binnen de redoutes. Met de Napoleontische term 'bomvrij' (à l' epreuve de bombe) bedoelde men dat ze bestand waren tegen contemporain geschut. Het waren veelal wachthuizen met zware, gemetselde muren. Enige versterkingen op de dijkaccessen in het Vechtplassengebied, die nog uit de Franse tijd dateerden, werden vervangen door eenvoudige forten of redoutes. In 1853 werd de Kringenwet ingevoerd die bepaalde dat er binnen cirkel van 1000 meter van de forten beperkte bouw- en beplantingsvoorschriften golden i.v.m. een vrij schootsveld. Binnen deze kringen vinden we dan ook soms houten bebouwing. In 1951 werd de Kringenwet opgeschort en in 1963 ingetrokken. Omstreeks 1864 leek de Nieuwe Hollandse Waterlinie min of meer voltooid. Maar ontwikkelingen voor en tijdens de Frans-Duitse oorlog van 1870 brachten talloze tekortkomingen aan het licht, zowel op bouwkundig en wapentechnisch, als op tactisch gebied. Kolonel Kromhout kreeg de taak om de organisatie van de Waterlinie beter te structureren. Er waren veel te weinig bomvrije onderkomens voor manschappen en bomvrije magazijnen voor munitie. Bovendien bleken de zware muren van de hoge torenforten lang niet zo 'bomvrij' als ze heetten te zijn. Maar ook de nieuwe en de verbeterde 'bomvrije' forten bleken kort na oplevering alweer verouderd. In de daaropvolgende jaren werden de kwetsbare torens daarom beveiligd. Om de torens tegen directe treffers te beschermen, werd een zogenaamde 'contrescarp' aangebracht, een halfrondgaande aanaarding van een dik kleipakket of een gemetselde en aangeaarde galerij die los stond van de toren en daar in een ruime halve cirkelvorm omheen lag. Ook veel andere bomvrije wachthuizen kregen een stevige aarden dekking. De derde bouwperiode (1867- ca. 1872) volgde o.a. na de uitvindingen van geschut met een getrokken loop (ca. 1860). Dit ver dragende en nauwkeuriger geschut maakte duidelijk dat de werken in de Waterlinie toch zeer kwetsbaar waren. De forten misten dekkingsmogelijkheden voor manschappen en materieel. Er was behoefte aan bomvrije remises voor geschut en bomvrije kazernes voor de manschappen. Bovendien dienden de wallen te worden verzwaard. Door de toegenomen reikwijdte van de projectielen moesten de steden Naarden en Utrecht, die in de frontlinie kwamen te liggen, op grotere afstand worden verdedigd. Daarom werden vooruitgeschoven posten aangelegd. Het centraal gelegen Utrecht was al een kruispunt van wegen, maar werd sinds de jaren '60 ook een knooppunt van een nieuwe vorm van infrastructuur: de spoorwegen. De ring van zes oudere forten die Utrecht beschermde, lag ten opzichte van de mogelijke posities van vijandelijk geschut te dicht bij de stad. Daarom werd nog verder oostwaarts van de Domstad een tweede, vooruitgeschoven fortenkring aangelegd. Verder vonden langs de Lek verbeteringen plaats voor mogelijke onderwaterzettingen rond Utrecht: er kwam een nieuwe inlaatsluis bij Wijk bij Duurstede en er vonden verbeteringen plaats bij Honswijk. Begin jaren '70 realiseerde de regering zich dat het Nederlandse defensieapparaat de afgelopen dertig jaar sterk onder de bezuinigingen had geleden. Daarom diende de Minister van Oorlog de Vestingwet van 1874 in. Deze kende o.a. prioriteit toe aan de verbetering en vernieuwing van de Nieuwe Hollandse Waterlinie als hoeksteen van de Nederlandse verdediging. Binnen acht jaar moesten nieuwe werkzaamheden voor de hoofdverdedigingslinie worden verwezenlijkt (ruim 10 miljoen gulden). Daarmee ging men de vierde bouwperiode (ca. 1871-1886) in, die in feite een voortzetting was van de derde, maar op andere gronden. De Waterlinie was nog maar amper ingericht volgens de laatste eisen van een grote defensieve kracht, of in 1885 werd de brisantgranaat ingevoerd. Tegen dit explosieve projectiel was geen fort bestand. L'histoire se repète: op slag waren de forten van de gemoderniseerde Waterlinie weer verouderd en dus onbruikbaar. De geschiedenis van de vestingbouw leert dat de ontwikkelingen van de verdedigingsmethoden voortdurend achterlopen op die van de aanvalswapens. De forten bleken niet meer geschikt als opstellingsplaats voor vestinggeschut. Om trefkans te voorkomen, moesten manschappen en geschut worden gespreid in het linielandschap. De forten vervulden nog wel een rol als stormvrij infanteriesteunpunt. Sindsdien speelde 'maskering'(camouflage) door beplantingen op en bij de forten een rol. In deze periode werden op veel forten, behalve fortwachterswoningen, ook houten genie- en artillerieloodsen gebouwd om het materieel in vredestijd vochtvrij te stallen. Ondertussen vond toch op grote schaal nieuwbouw plaats in de Waterlinie. Van noord tot zuid verrezen nieuwe forten en batterijen in de Linie om een aaneengesloten 'snoer' van steunpunten op bepaalde afstand van elkaar te realiseren. Daarna kwam de fortenbouw tot stilstand. Het nut en de kracht van de kostenverslindende en snel verouderende forten van de Waterlinie stonden aan het eind van de negentiende eeuw ter discussie. Het accent werd van de zogenaamde 'dode weermiddelen' verlegd naar de levende, mobiele strijdkrachten die verspreid in veldversterkingen in de Linie zouden moeten opereren om een stormaanval met de nieuwste wapens te weerstaan.

WOI en WOII

Tijdens de mobilisaties van WOI en WOII werd een groot aantal veldversterkingen voor artillerie, infanterie en munitieopslag aangelegd. Loopgravenstelsels, groepsnesten, prikkeldraadversperringen, gevechtswagenversperringen en tankgrachten bepaalden het gezicht van de jongste Waterlinie. Ook bouwde men honderden betonnen groepsschuilplaatsen en vele mitrailleurkazematten tussen de forten in het linielandschap. Op en bij de forten verschenen de moderne golfplaten Nissen-hutten en Romney-loodsen voor diverse doeleinden.

COMPLEX BETONNEN WERKEN MUIDEN-MUIDERBERG

Inleiding

Het complex BETONNEN WERKEN MUIDEN-MUIDERBERG is een 20ste-eeuwse toevoeging aan de reeds bestaande versterkingen van de Nieuwe Hollandse Waterlinie nabij het dorp Muiderberg. De vesting Muiden is de meest noordelijke vesting van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. In oorsprong was het de voorhaven en grensvesting van het Sticht. Later werd Muiden de voorpost van Amsterdam. De huidige omwalling van Muiden werd in 1577 aangelegd op kosten van de Staten van Holland en de stad Amsterdam. Grote verbeteringen aan de vestingwerken vonden plaats in 1677 en in de 19de eeuw. Muiden maakte tijdelijk deel uit van de Stelling van Amsterdam. De vesting diende ter afsluiting van de voormalige Zeedijk en de Naarder Trekvaart en verdedigde de in oorsprong uit 1674 daterende zee- en inundatiesluizen in de rivier de Vecht.

Ten zuiden en ten zuidoosten van Muiden lagen inundatievelden. Aanvankelijk vormden deze, samen met de oude fortificaties, een afdoende verdedigingsmiddel. Echter, als gevolg van de verbetering van het geschut, dat vanaf steeds grotere afstand effectief doel kon bereiken, waren de traditionele fortificaties aan het einde van de 19de eeuw verouderd. Daarom werden gedurende de mobilisatieperiodes van 1914-1919 en 1939-1940 langs de hele Nieuwe Hollandse Waterlinie - destijds behorende tot het zogenoemde Oostfront van de Vesting Holland - verdedigingswerken vóór de forten aangelegd. Ze bestonden uit veldwerken, betonnen schuilplaatsen, geschutskazematten, tankversperringen enzovoorts en werden in groepen of lineaire stellingen aangelegd of als solitaire elementen ter hoogte van een acces. Bij Muiden werden in 1939-1940 loopgraven aangelegd in de vestingwal. In de vesting zelf werden geen extra verdedigingsmaatregelen getroffen. Wel werden groepsnesten gebouwd direct ten oosten van Muiden. Ook langs de Vecht en de rijksweg Amersfoort-Amsterdam kwamen groepsnesten. De rijksweg dateert uit 1931 en vormde een nieuw acces in de inundatievelden. Daarom werden er twee clusters van drie V.I.S.-kazematten (Voorschrift Inrichten Stellingen) gebouwd, één ter hoogte van Muiderberg bij de Hakkelaarsbrug en één ten zuiden van Muiden. In beide gevallen betrof het een kanonkazemat met twee mitrailleurkazematten voor flankerend geschut. Tijdens de mobilisatie van 1939-1940 werd de rijksweg van tankversperringen voorzien en zijn teruggelegen groepsnesten aangelegd. Op de hoog gelegen IJsselmeerdijk, ten noorden van Muiden, kwamen ook tankversperringen tot stand.

Van de versterkingen uit 1931 en 1939-1940 is, onder meer door de verbreding van de rijksweg (nu: A 1), een deel verloren gegaan, zoals bijvoorbeeld twee van de zes VIS-kazematten (nl. de V.I.S.-kazematten Hakkelaarsbrug-Midden en Muiden-Midden) en de veldwerken. Wel resteren verschillende groepsschuilplaatsen van het type P, (delen van) tankversperringen met tetraëders, twee V.I.S.-kazematten en is er nog een restant van een koepelkazemat van het type G.

Ligging en relatie met andere complexen

Het complex BETONNEN WERKEN MUIDEN-MUIDERBERG ligt in het noordelijke deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het bevat betonnen werken waarvan het merendeel in de inundatievelden en aan accessen tussen Muiden en Muiderberg is gebouwd. Ten oosten van dit complex ligt het complex Betonnen Werken Muiderberg. Behalve op het macroniveau van de Nieuwe Hollandse Waterlinie horen de complexen Betonnen werken Muiden-Muiderberg en Betonnen Werken Muiderberg ook op meso- en microniveau bij elkaar. Op mesoniveau betreft dit de relatie tussen de verdediging van de niet inundeerbare en de inundatievelden tussen Muiden en Muiderberg en op microniveau de verdediging van het acces rijksweg Amersfoort-Amsterdam. Organisatorisch en logistiek gezien behoorden beide complexen in mei 1940 tot de Groep Naarden, vak Muiden van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.

Ten zuiden van het complex liggen de forten Uitermeer en Hinderdam en het complex Betonnen Werken Uitermeer-Hinderdam, die het acces de Vecht verdedigden. De relatie van de werken bij Muiden en de forten Uitermeer en Hinderdam is vooral gelegen op het macroniveau van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en op mesoniveau in de verdediging van de rivier de Vecht en Vechtdijken. De voornoemde complexen en forten behoorden in mei 1940 organisatorisch en logistiek tot de Groep Naarden van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De betonnen werken Muiden-Muiderberg waren ingedeeld in vak Muiden, de forten en de Betonnen Werken Uitermeer-Hinderdam hoorden tot het vak Weesp.

Omschrijving

Het complex BETONNEN WERKEN MUIDEN-MUIDERBERG kwam tot stand in 1931 en 1939-1940 en vormt het meest noordelijke deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Een aantal werken ligt geclusterd nabij de Hakkelaarsbrug, in het oostelijke deel van het complex. De overige betonnen werken die tot het complex worden gerekend liggen in de directe nabijheid van de vesting Muiden. Tot de werken behoren ook een duiker, bedoeld voor de in- en uitlaat van inundatiewater, en een speciaal met voorzieningen voor inlaat van inundatiewater uitgerust gemaal.

De geclusterde werken nabij de Hakkelaarsbrug liggen in de inundatievelden en bestaan uit een aantal groepsschuilplaatsen van het type P. Zij maakten deel uit van de groepsnesten die in 1939-1940 werden ingericht ter verdediging van de in 1931 aangelegde rijksweg Amersfoort-Amsterdam. Bij de Hakkelaarsbrug bevinden zich nog twee V.I.S.-mitrailleurkazematten: Hakkelaarsbrug-Noord en Hakkelaarsbrug-Zuid. Kazemat Hakkelaarsbrug-Noord maakt deel uit van het cluster Betonnen Werken Muiderberg. Bij de V.I.S.-kazemat Hakkelaarsbrug-Zuid resteert een aantal tetraëders.

De werken in het westelijke deel van het complex bestaan uit de V.I.S.-mitrailleurkazemat Muiden-West en de V.I.S.-kanonkazemat Muiden-Oost. De V.I.S.-kazematten liggen aan weerzijden van de rijksweg, iets ten zuiden van Muiden. Bij de kazemat Muiden-West is een restant van een koepelkazemat van het type G bewaard gebleven en tevens een groepsschuilplaats van het type P. De koepelkazemat en de schuilplaats hadden een functie in de verdediging van de rivier de Vecht en de Vechtdijken, van oudsher van belang als acces en vanwege de zee- en inundatiesluizen. Tevens vormde de Vecht de westelijke grens van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.

Helemaal aan de noordzijde van het complex, aan de IJsselmeerdijk, ligt het meest noordelijke, bewaarde verdedigingswerk van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het betreft een vrijwel intact gebleven tankversperring.

Het complex BETONNEN WERKEN MUIDEN-MUIDERBERG kent geen specifiek te beschermen terreinaanleg, maar bevat een aantal objecten ter verdediging van Muiden (en indirect Amsterdam) en van enkele accessen. Mogelijk zijn nog sporen of resten van versterkingen of andere werken in het terrein aanwezig.

De bescherming van het complex BETONNEN WERKEN MUIDEN-MUIDERBERG betreft de volgende complexonderdelen:

1 GROEPSSCHUILPLAATSEN TYPE P

2 V.I.S.-KAZEMATTEN

3 TANKVERSPERRING MET TETRAËDERS

4 TETRAËDERS EN RESTANT VAN TANKVERSPERRING

5 GIETSTALEN KOEPELKAZEMAT TYPE G

6 GEMAAL MET REST DUIKER EN INLAAT

7 DUIKER

Waardering complex

Het complex BETONNEN WERKEN MUIDEN-MUIDERBERG is van algemeen belang vanwege:

* Cultuurhistorische waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie zoals deze is ontworpen door C.R.T. Kraijenhoff en in eerste aanleg vanaf 1815 door hem, Jan Blanken en majoor-ingenieur Willem Offerhaus is aangelegd en daarna door anderen gedurende ongeveer 125 jaar is versterkt en verbeterd.

* Krijgshistorische waarden als onderdeel van een aaneengesloten militaire verdedigingslinie tussen de voormalige Zuiderzee en de Biesbosch. Deze bestond hoofdzakelijk uit een samenhangend systeem van inundatievelden en bijbehorende inundatiemiddelen en van schootsvelden. Dit systeem werd aangevuld met diverse, uit verschillende perioden daterende typen gebouwde of aangelegde verdedigingswerken die dienden ter afsluiting van niet te inunderen terreinen of andere accessen.

* Architectuurhistorische waarden in het bijzonder als uiting van de militair-strategische bouwkunde, die gebaseerd is op: a. het systeem van inundatie en accesverdediging (19de en 20ste eeuw), b. de wedloop met de zich versterkende offensieve middelen (19e en 20ste eeuw) c. het systeem van 'levende' veldversterking in de diepte (20ste eeuw)

Het complex is een voorbeeld van geclusterde en in lineair verband geplaatste betonnen werken uit 1931 en 1939-1940 bedoeld voor accesverdediging en (in geval van de duikers) met inundatiedoeleinden.

* Ensemblewaarde en situationele waarden vanwege zijn ligging binnen het systeem van de Nieuwe Hollandse Waterlinie in het algemeen en in het bijzonder in de directe relatie tot het complex Betonnen Werken Muiderberg en de accessen rijksweg Amersfoort-Amsterdam (A1) en de rivier de Vecht met oevers. Tevens vanwege de functionele en fysieke samenhang van de onderdelen van het complex. Tenslotte is hier, vooral in het westelijke en noordelijke deel van het complex sprake van een gave relatie met het schootsveld en/of inundatieveld.

* Archeologische waarden vanwege de mogelijk in de bodem aanwezige sporen van loopgraven, tankgrachten en dergelijke.

* Het complex is karakteristiek omdat het een duidelijk voorbeeld is van veldversterkingen die vooral in de mobilisatieperioden in de eerste helft van de 20ste eeuw werden aangelegd. De noodzaak daartoe was ontstaan omdat de oude fortificaties door de ontwikkelingen van nieuwe vormen van geschut niet meer aan de eisen van de tijd voldeden. Bij Muiden-Muiderberg zien we in groepen geclusterde versterkingen en werken ter hoogte van de accessen, zoals mitrailleur-, kanon- en koepelkazematten en tankversperringen.

* Het complex is redelijk gaaf bewaard omdat, ondanks de sterk toegenomen bebouwing in het oostelijke deel van het complex, zowel de groepsschuilplaatsen in hun onderlinge verband, als de meer solitair gelegen werken, naar aard en functie nog goed herkenbaar zijn.

Eigenschappen

Functies
Functie Hoofdcategorie Subcategorie Functietype Is hoofdfunctie
Kazemat (B10) Verdedigingswerken en militaire gebouwen Kazemat (B) oorspronkelijke functie Ja
Adressen
Straat Getal Achtervoegsel Postcode Plaats Locatie Situatie Is hoofdadres
Muiden,Muiderberg Betonnen werken Muiden-Muiderberg Ja
Percelen
Kadastraal perceel Kadastrale sectie Kadastraal object Appartement Kadastrale gemeente
E 1794 Muiden
E 734 Muiden
G 66 Muiden
G 643 Muiden
Naar boven