Verduurzamen in 10 stappen

Waar begint u mee en waar moet u op letten tijdens het verduurzamen van een monument? Van buitenkant tot binnenkant en van schilderwerk tot glas: met dit stappenplan ziet u niets over het hoofd. Bekijk het hele stappenplan of ga meteen met stap 1 aan de slag!

    Even voorstellen

    We hebben het stappenplan gemaakt met Marc Stappers van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Marc is bouwfysicus en onder andere gespecialiseerd in warmte- en vochttransport in historische constructies. Hij denkt met gemeenten en eigenaren mee over duurzaamheidsmaatregelen aan monumenten. We bundelen al zijn kennis en ervaring in dit handige stappenplan zodat u ermee aan de slag kan.

    Marc Stappers
    Afbeelding
    Lijst plantoetsing

    Stap 1: Deel het project op

    Uw monument verduurzamen is een veelomvattend project. Deel daarom uw project in kleinere stukken op. Marc: ‘Globaal zijn de onderdelen van een verduurzamingsproject: isoleren, ventileren, verwarmen en opwekken. Dat zijn de grote thema’s waar u over na moet denken. De keuzes voor verwarming en energieopwekking kan je niet los zien van de keuzes die u maakt op het gebied van isoleren en ventileren.’

    Afbeelding
    Architectadviseur

    Stap 2: Schakel adviseurs in

    Of het nu is voor het bepalen van monumentale waarde of voor een subsidieaanvraag: schakel altijd in een vroeg stadium al de hulp van adviseurs in. Uw gemeente is hierin uw eerste aanspreekpunt. 

    Marc: ‘Verduurzamen betekent steeds kijken wat er in relatie tot de monumentale waarden mogelijk is. Benader daarom ook in een vroeg stadium de gemeente voor advies. Als het nodig is, kan ook de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed meedenken of zelfs meedraaien in een bouwteam. Soms is het nodig om een bouwfysicus in te zetten. Die kan helpen met de juiste keuze van isolatiemethode en -materialen. Ook kan hij vooraf al verschillende berekeningen maken om schade achteraf te voorkomen. Het blijft maatwerk.’

    Afbeelding
    Monument zoeken

    Stap 3: Ken uw pand

    Uw monument heeft voor u er kwam wonen waarschijnlijk al tientallen andere bewoners gehad. Ook deze waren uit op comfort. Honderd jaar geleden hadden ze daar andere middelen voor, maar die kunnen nog steeds bijdragen aan verduurzaming. Kleine dingen maken hierin al een verschil. Denk bijvoorbeeld aan het terugbrengen van de luiken. Maak ook gebruik van de ligging van het pand ten opzichte van de zon bij het bepalen van de ruimtes.

    Afbeelding
    Restauratie

    Stap 4: De buitenkant

    Marc hamert erop aan de buitenkant te beginnen. ‘Maatregelen aan de binnenzijde hebben pas zin als u de buitenkant op orde heeft. De eerste zorg is een droge buitenschil van het gebouw. Dus zorg voor afvoer van het water dat van buitenaf komt. Kijk eerst naar de mogelijkheden voor kierdichting. Het is belangrijk om vooraf te bepalen wat goed is voor uw pand en om dit werk na afloop grondig te laten controleren. Vervolgens pakt u de isolatie van dak, vloer en gevel aan. In de praktijk worden kierdichting en isolatie vaak gecombineerd.’

    Maatregelen aan de binnenzijde hebben pas zin als je de buitenkant op orde hebt

    Afbeelding
    Schilderwerk

    Stap 5: Schilderwerk en glas

    Schilderwerk lijkt op het eerste gezicht niet veel met verduurzamen te maken hebben. Toch kan goed schilderwerk een groot verschil maken. Marc: ‘Door goed schilderwerk zorgt u ervoor dat vocht minder grip krijgt op het hout. U beperkt dus de schadelijke gevolgen van vocht op bijvoorbeeld de dagkanten van uw vensters en deuren. Vooral het schilderwerk binnen moet van hogere kwaliteit moet zijn. Het moet namelijk dampdichter zijn. Dit is vooral belangrijk bij beter isolerend glas. Hoe beter het vensterglas isoleert, hoe eerder vocht op het hout van de kozijnen zal condenseren.’ 

    Dat het juiste isolerend glas zorgt voor een flinke energiebesparing weten de meeste monumenteigenaren wel. Alleen hoe weet u welk isolerende glas voor uw monument de juiste keuze is? Over het maken van deze keuze gingen we in gesprek met Huub van der Ben van de rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en zelfstandig adviseur Martijn Haitink.

    Afbeelding
    Onderzoek

    Stap 6: Spoor vochtbronnen op

    Als de buitenkant op orde is, kunt u gaan kijken naar de binnenkant van uw monument. Een goed begin is het opsporen van vochtbronnen en het oplossen van de problemen die daarbij komen kijken. Marc licht toe: ‘Stel u constateert dat in woonkamer een wand vochtig is. Als u hier vervolgens gaat verwarmen, wordt de lucht vochtiger. Die vochtige lucht verdwijnt naar de, koudere, keuken waar inmiddels zwarte spikkels op de muur ontstaan. Zo ziet u dat het vocht van de ene plek op een andere plek in uw pand een probleem kan creëren.’

    Gaat u aan de slag met het bestrijden van vocht in uw monument? Neem dan een kijkje in onze Bedrijvengids. Hierin vindt u verschillende expert die u kunnen helpen.

    Het vocht van de ene plek kan op een andere plek in je pand een probleem creëren.

    Afbeelding
    Inspectie

    Stap 7: Let op koudebruggen

    Koudebruggen -ook wel bouwknopen genoemd- zijn zwakke schakels in de buitenschil van uw monument. Denk hierbij aan de gevel, het dak en de vloer. De balkkoppen van een monument zijn vaak koudebruggen. Marc: ‘De balkkoppen vormen de verbinding met buiten en zijn daarmee een koudebrug. Soms wordt ervoor gekozen om de balkkoppen 30 centimeter vrij van isolatie te houden. Mocht u per se willen aansluiten op de balkkoppen, dan is het zaak om dat luchtdicht/dampdicht te doen.’

    Er wordt veel onderzoek gedaan naar dit onderwerp. De KU Leuven, de TU Delft en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed zijn hiermee bezig. Marc: ‘Daarvoor zijn we steeds op zoek naar voorbeelden in de praktijk, die we kunnen monitoren. We meten dan wat er voor en na een ingreep gebeurt met temperatuur en vochtigheid. Die cijfers dragen bij aan betere modelvorming, waardoor we steeds beter kunnen voorspellen wat een maatregel voor gevolgen gaat hebben in een pand.’

    Mocht u per se willen aansluiten op de balkkoppen, dan is het zaak om dat luchtdicht/dampdicht te doen

    Afbeelding
    Opvallen

    Stap 8: Isolatie

    Weten waar vochtbronnen zijn, levert input op voor de keuzes rondom isolatie. Houd hierbij rekening met het gebruik van het pand. Het dak isoleren van een zolder waar alleen de kerstballen liggen, dat is zonde. Dan ligt isolatie van de zoldervloer meer voor de hand.

    Niet alleen waar u isoleert is belangrijk, ook het isolatiemateriaal kan een groot verschil maken. Marc: ‘Ik ben voorzichtig met dampopen isolatiemethoden. Dit kan een risico vormen omdat het vocht uit de binnenruimte kan condenseren op het buitenblad. Dit leidt tot schade. Een oplossing bij gevels die meer vocht belast zijn, is kiezen voor capillair actief isolatiemateriaal. Dat materiaal kan vocht opnemen en ook weer afstaan. De isolatiewaarde van dit relatief nieuwe materiaal is echter wel 50% minder dan die van traditionele materialen.’

    Afbeelding
    Stadsaanzicht

    Stap 9: Ventilatie

    Denk naast isolatie ook na over ventilatie. Een goede ventilatie zorgt voor een gezond binnenklimaat en voor de afvoer van vocht. Een eenvoudig voorbeeld is natuurlijk het openzetten van een raam, maar mechanische afzuiging is ook een mogelijkheid. U heeft ook steeds vaker de optie een combinatie te maken met de installatie(s) voor verwarming en energievoorziening.

    Afbeelding
    Duurzame energie

    Stap 10: Verwarming en energievoorziening

    Deze stap hangt eigenlijk samen met Stap 9: Ventilatie. De ontwikkelingen op het gebied van installaties, warmtepompen en dergelijke gaan snel en steeds meer is mogelijk. U kunt bijvoorbeeld een volledig mechanisch afzuigsysteem koppelen aan een WTW-installatie. Ook hier is het belangrijk om u goed te laten adviseren. Wat bij de buurman werkt, werkt misschien niet bij uw monument.

    Financiële mogelijkheden

    Er zijn verschillende financiële regelingen waar u gebruik van kunt maken als u uw monument gaat verduurzamen. Zo is er de Duurzame Monumenten-Lening van het Restauratiefonds en kunt u mogelijk terecht bij provinciale fondsen.

    Benieuwd naar ervaringen van anderen?

    Of u nu een monumenteigenaar of specialist bent. In Monumenten Community helpt iedereen elkaar met het maken van de juiste keuzes.

    Harry Kers

    Wilt u meer weten over de financiering van restauratie, onderhoud of verduurzaming van uw monument? Neem dan contact op met Harry Kers, accountmanager Restauratiefonds, regio Utrecht, Gelderland en een aantal Stadsherstelorganisaties.
    Harry Kers

    Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

    De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) speelt vooral een rol bij rijksmonumenten. Ze wijzen namens de minister van OCW rijksmonumenten aan, verlenen subsidie voor restauratie en onderhoud, houden het rijksmonumentenregister bij en adviseren gemeenten bij ingrijpende wijzigingen van rijksmonumenten.

    Naar boven