Een rijksmonument is een pand van minstens 50 jaar oud dat door de cultuurhistorische waarde en schoonheid van nationaal belang is. Hierdoor wordt het pand door de rijksoverheid beschermd met als doel de monumentale waarde ervan te behouden. Nederland heeft ongeveer 55.000 rijksmonumenten.

Als eigenaar van een rijksmonument heeft u een aantal rechten en plichten. U mag bijvoorbeeld niet zomaar verbouwen. Daar heeft u een aparte monumentvergunning voor nodig. Daar tegenover staat dat u in aanmerking komt voor financiële ondersteuning. Ook is het mogelijk om begeleiding te krijgen tijdens de restauratie.

Voor welk financiële ondersteuning u in aanmerking komt, is afhankelijk van het soort rijksmonument dat u bezit.

• Als eigenaar van een rijksmonumentaal woonhuis of boerderij zonder agrarische bestemming komt u in aanmerking voor de laagrentende Restauratiefonds-hypotheek.
• Heeft u een ander rijksmonument, bijvoorbeeld een molen of een kerk? Dan kunt u voor het onderhoud een Brimsubsidie aanvragen. Hieraan zijn wel een aantal voorwaarden verbonden. In enkele gevallen zijn de kosten voor restauratie zo hoog dat de Brimsubsidie niet toereikend is. In dat geval kunt u voor een beperkt aantal monumenten subsidie aanvragen om de restauratieachterstand weg te werken.
  

Een gemeente kan besluiten een bijzonder pand op de gemeentelijke monumentenlijst te zetten. Dit gebeurt als een pand geen nationale betekenis heeft, maar wel van plaatselijk of regionaal belang is. De gemeente legt haar monumentenbeleid vast in de gemeentelijke monumentenverordening.
Als u een gemeentelijk monument wilt restaureren, kunt u de Cultuurfonds-hypotheek aanvragen. Dit is een laagrentende hypotheek om de kosten voor restauratie of onderhoud (deels) te financieren. Daarnaast hebben een aantal gemeenten een eigen fonds waaruit leningen worden verstrekt.

Een beschermd stads- of dorpsgezicht is een gebied dat van algemeen belang is door de cultuurhistorische waarde. Hiermee vallen ze onder de Monumentenwet van 1988.
Een beeldbepalend pand heeft weliswaar bepaalde karakteristieken, maar heeft geen officiële monumentale status. Als u een beeldbepalend pand in een beschermd stads- of dorpsgezicht gaat restaureren, is het mogelijk de laagrentende Cultuurfonds-hypotheek aan te vragen.