Geschiedenis
De Haanssluis en de Haansvaart zijn op particulier initiatief gebouwd en gegraven in 1866 door de landbouwer Hindrik de Haan te Hellum. In de jaren 30 van de 19e eeuw begint men de vruchtbare wierdegrond in Groningen af te graven om er arme gronden mee te bemesten. Voor het transport van de wierdegrond wordt de Haansvaart gegraven. Om het peilverschil tussen de Haansvaart en het Schildmeer te overbruggen wordt er een schutssluis, de Haanssluis, aangebracht. De vaart vervult later een belangrijke functie in het vervoeren van turf, aardappelen en bieten. In het begin van jaren zeventig passeert het laatste schip de sluis.
Eind jaren negentig gaan er in het dorp Hellum stemmen op om de Haansvaart weer bevaarbaar en "beschaatsbaar" te maken en om het oude sluisje te restaureren. Op 5 juni 2001 wordt door 5 enthousiaste vrijwilligers de “Stichting Haansvaart” opgericht en wordt de stichting eigenaar van de Haansluis.
Voorbereiding
Niet belast met kennis van restauraties en fondsenwerving zijn we met z’n vijven gemotiveerd aan de slag gegaan. Enthousiast zijn we met allerlei partijen in gesprek geraakt en gaandeweg bouwen we een waardevol netwerk op. Zo ook komen we in contact met Jan Arends, dé sluizenkenner van Nederland. Hij heeft uiteindelijk de waardestelling opgesteld. Een waardestelling geeft inzicht in de cultuurhistorische waarde van het object. Het sluisje staat het als "architectonisch zeer waardevol" omschreven. De specifieke bouw van de kademuren met de wulfmuren of troggewelfjes tussen kubbestijlen is in het noorden van Nederland in het verleden veel toegepast maar er zijn weinig voorbeelden bewaard gebleven. Voor het cultuurhistorisch besef is het belangrijk de Haansluis te behouden.
Rijksmonumentenstatus
In eerste instantie hebben we ons ingezet om voor de sluis de status van rijksmonument te verkrijgen. In oktober 2002 hebben we een aanvraag ingediend bij de Rijksdienst voor de Monumentenzorg (tegenwoordig de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed). De aanvraag is in 2005 positief beoordeeld nadat ze eerder nog was afgewezen. Tegen de afwijzing van de Rijksdienst is bezwaar aangetekend. Hiervoor hebben we alle registers open getrokken en de medewerking van de diverse overheden gevraagd en gelukkig ook gekregen. Tot onze vreugde valt in augustus 2005 de aanwijzing bij ons op de mat.
De monumentenstatus hebben wij nooit als een belemmering ervaren maar juist erg positief. Andere fondsen die wij voor onze financiering benaderd hebben weten meteen dat het om een bijzonder object gaat.
Financiering
Medio 2006 is er door architect Willem van der Veen na overleg met de gemeente Slochteren, provincie Groningen, het waterschap Hunze en Aa’s, en natuurlijk de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed een restauratieplan met een kostenraming opgesteld. Met de raming in de hand zochten we naar mogelijkheden om de restauratie te kunnen financieren. Eind 2007 is er een subsidieaanvraag ingediend bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Uiteindelijk is op 1 juni 2009 de subsidie toezegging afgegeven.
De totale kosten van de restauratie voor de sluis zijn begroot op €500.069, - en het subsidiebedrag van de Rijksdienst bedraagt € 350.048, -. Het resterende geld wordt beschikbaar gesteld door het Waterschap Hunze en Aa’s, Dienst Landelijk Gebied, de Gemeente Slochteren, de Provincie Groningen en diverse fondsen waaronder het Prins Bernard Cultuurfonds en het VSB-fonds. In ons dekkingsplan rest nog een bedrag van € 13.000, - Hiervoor worden nog een aantal partijen benaderd.
Aanvullende projecten
Naast de restauratie van de sluis worden een aantal aanvullende projecten rond de sluis uitgevoerd. Er zal een brug worden aangelegd door de gemeente Slochteren om het fietspad dat deel uitmaakt van het “Rondje Schilmeer” en de internationale fietsroute “Dollard-route”, sluitend te maken. Dienst Landelijk Gebied realiseert de Haansplassen. De bedoeling is dat deze plassen bevaarbaar zullen zijn voor lichte boten, die geschut kunnen worden door de sluis. De sluis gaat deel uit maken van de waterkering van het Schildmeer.
Na de restauratie zal het Waterschap Hunze en Aa het eigendom van de sluis overnemen. Op die manier is het behoud van het sluisje geborgd en is onze inzet niet voor niks geweest.
Na 10 jaar van voorbereidingen gaan de werkzaamheden in het voorjaar van 2010 eindelijk van start. In het hele traject is er tussen de Stichting Haansvaart en alle andere betrokkenen een positieve samenwerking geweest. Op deze manier hebben we ervoor kunnen zorgen dat het een geslaagd project is geworden.
foto Ruud Drent